اهل توقف طالقان به روایت نماینده البرز در مجلس خبرگان

حسین عسکری

آیت الله سید محمدمهدی میرباقری (رئیس فرهنگستان علوم اسلامی قم و نماینده استان البرز در مجلس خبرگان رهبری)، در تبیین جریان شناسی مواجهه با تمدن غرب، سه جریان فکری و فرهنگی را در ایران معاصر معرفی می کند: «غرب پذیر»؛ «غرب گزین»؛ «غرب گریز.»

ایشان در اثنای معرفی «رویکرد غرب گریز»، به مرجع اهل توقف طالقان یعنی آیت الله میرزا صادق مجتهد تبریزی (درگذشت ۱۳۱۱ش) و زندگی تجددگریزانه پیروانش در روستای ایستای طالقان اشاره می کند. البته پیش از این در شماره اول «ماهنامه قاف البرز» (مرداد ۱۳۹۸)، درباره نسبت جریان فرهنگستان علوم اسلامی قم با روستای ایستای طالقان، مطالبی نوشته ام اما سخنان اخیر آیت الله میرباقری در تعیین این نسبت فکری، می تواند بسیار رهگشا باشد.

فرهنگستان علوم اسلامی قم از جمله جریان های فکری، فرهنگی و سیاسی حوزه علمیه قم به شمار می رود که در سال ۱۳۵۸ش به کوشش آیت الله سید منیرالدین حسینی شیرازی (درگذشت ۱۳۷۹ش) تأسیس شده است. مسئولیت فرهنگستان، پس از درگذشت بنیانگذار آن، به آیت الله میرباقری (متولد ۱۳۴۰ش) سپرده شد که تاکنون ادامه دارد. این جریان فکری همانند اهل توقف طالقان علاوه بر نفی کلیت مدرنیته می کوشد بدیلی برای آن طراحی نماید. مدرنیته از نظر فرهنگستان همانند آفرینش شجره ممنوعه، وجود ابلیس و سایر پدیده های شر، نوعی امتحان الهی است که بر مدار ولایت خداوند نمی چرخد و بزرگ ترین ارتداد عصر غیبت کبری به حساب می آید. مدرنیته چون بر بنیان های حسّی و غیر الهی سامان یافته، همواره به اقامه کفر و الحاد می پردازد و جریان ابلیس در تاریخ را سرپرستی می کند. از آنجا که اقامه دین ذیل مدرنیته امکان ندارد، می بایست از مدار آن خارج شد و با انحلالش در الگویی دیگر به اقامه دین پرداخت...

اخیراً آیت الله میرباقری درباره جریان «غرب گریز» گفته است: «صاحبان این رویکرد سوم می گويند که ما بايد به ماقبلِ همين دوران برگرديم؛ باید يک زندگی ساده و بسيطی داشته باشيم و مانع استحاله در این تمدن شويم و مواظب باشيم اقتضائات آن در زندگی ما نفوذ نکند. مجتهد بزرگوار دوران مشروطه، مرحوم ميرزا صادق تبريزی، که مقلدانی هم داشته، جزو سردمداران اين انديشه است. ایشان در آغاز طرفدار مشروطه بوده و بعد توجه پيدا کرده که نه، مسئله به اين سادگی ها نيست؛ بحث آزادی و مبارزه با استبداد نيست، بلکه بحث اين است که يک تمدن جهانی می خواهد همه تمدن های ديگر را در خودش مستحيل کند؛ بحث نفوذ تمدن غرب و جهانی شدن آن و استحاله فرهنگ ما در تمدن غرب است. ایشان متوجه شدند که بحث مجلس نمايندگان و پارلمان نيست، بلکه بحثِ يک تمدن همه جانبه است؛ بحث اين است که ايده ترقی، با همه اقتضائات خودش می خواهد حضور پيدا کند و طبيعتاً می خواهد فرهنگ مذهب را در فرهنگ مدرن استحاله کند. متوجه شدند که تمدن غرب با آن اقتضائات خودش، به سادگی به غربِ خوب و بد تقسيم نمی شود که ما بتوانیم خوبی هايش را بياوريم و بدی ها را کنار بگذاريم. همچنین توان مقابله با آن را هم نداريم؛ تمدنی است که با قدرت تمام دارد جهان را می گيرد و ما بايد تلاش کنيم که در دل اين تمدن مستحيل و مستهلک نشويم. بعضی ديگر هم هستند که با رويکرد فلسفه تاريخی، به معنايی این نگرش سوم را پذيرفته اند؛ معتقدند که تمدن غرب، يک مجموعه به هم پيوسته است که به دوران خاصی از تاريخ مربوط است و ما الان در آن دوران زندگی می کنيم، و حتی گاهی معتقد شده اند که مقابله با آن هم تقريباً مقدور ما نيست و حتی نمی توانيم به راحتی جلوی نفوذ آن در جامعه خودمان و حتی جلوی استحاله را بگيريم، بلکه بايد صبر کنيم دوران جديدی فرا برسد...»

در این باره در ویراست جدید کتاب «روستای ایستا» بیشتر خواهم نوشت.

۶ خرداد ۱۴۰۰